(adl, kıst)
Türkçe'de kullandığımız adalet sözcüğü karşılığında Kur'an'da "adl" ve "kıst" sözcükleri kullanılmaktadır.
Türevleriyle birlikte 30'dan fazla yerde geçen "adl", Arap dilinde kısaca "eşlik, uyum ve denge" demektir. Adl, muhtelif parçalar ve birimler arasında ölçüsüzlüğe yol açmamanın hüner ve sanatının adı olarak öne çıkarılmaktadır. Örneğin, Kur'an, insan vücudundaki "estetik uyum ve ahengi" bir yaratılış harikası olarak öne çıkarırken adl kökünden bir fiil kullanmaktadır. Burada adl, tanrısal sanatın bir belirişi olarak, insanın Allah'a şükrünü gerektiren bir varoluş nimeti halinde ortaya konuyor ve insandan bunun kıymetini bilip şükrünü eda etmesi isteniyor:
İnfîtar Suresi 7-8. Ayetler
ٱلَّذِى خَلَقَكَ فَسَوَّىٰكَ فَعَدَلَكَ فِىٓ أَىِّ صُورَةٍ مَّا شَآءَ رَكَّبَكَ
Elleżî ḣalekake fesevvâke fe’adelek(e) Fî eyyi sûratin mâ şâe rakkebek(e)
Rabbin ki seni yarattı, düzgün hale koydu, en güzel ölçülerle şekillendirdi. Dilediği herhangi bir biçimde seni oluşturdu. (İnfîtar, 7-8)
Ulûhiyetin en belirgin niteliklerinden biri de adaleti emretmek ve kurallaştırmaktır:
Nahl Suresi 90. Ayet
إِنَّ ٱللَّهَ يَأْمُرُ بِٱلْعَدْلِ وَٱلْإِحْسَٰنِ وَإِيتَآئِ ذِى ٱلْقُرْبَىٰ وَيَنْهَىٰ عَنِ ٱلْفَحْشَآءِ وَٱلْمُنكَرِ وَٱلْبَغْىِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ
İnna(A)llâhe ye/muru bil’adli vel-ihsâni ve-îtâ-i żî-lkurbâ veyenhâ ‘ani-lfahşâ-i velmunkeri velbaġy(i) ya’izukum le’allekum teżekkerûn(e)
Şu bir gerçek ki Allah; adaleti, iyi ve güzel davranmayı, akrabaya vermeyi emreder. Tüm pisliklerden/edepsizliklerden, kötülükten, azgınlık-doymazlık ve kıskançlıktan yasaklar. Düşünüp ibret alırsınız ümidiyle size öğüt veriyor. (Nahl, 90)
Tanrısal yaratış ve tasarruf hem isabet hem de adalet yönünden tamdır. Bu aynı zamanda Tanrı'nın, adaletle ilgili olarak peygamberler aracılığıyla ilettiği söylemlerini tamamladığını da ifade etmektedir:
En'am Suresi 115. Ayet
وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ صِدْقًا وَعَدْلًا لَّا مُبَدِّلَ لِكَلِمَٰتِهِۦ وَهُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلْعَلِيمُ
Vetemmet kelimetu rabbike sidkan ve’adlâ(en) lâ mubeddile likelimâtih(i) vehuve-ssemî’u-l’alîm(u)
Rabbinin sözü hem doğruluk hem de adalet bakımından tamamlanmıştır. O'nun sözlerini değiştirecek hiçbir kuvvet yoktur. En iyi işiten, en iyi bilendir O.
(En'am, 115)Dengeyi ve ortayolu izleme anlamındaki "i'tidal" de "adl" kökündendir. Kur'an bu kelimeyi çoğunlukla bu anlamda kullanmakla birlikte, Arapça'daki udûl (dönme, sapma, yüz çevirme) mastarından türemiş şekliyle de kullanmaktadır.
En'am Suresi 1. Ayet
بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ ٱلْحَمْدُ لِلَّهِ ٱلَّذِى خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضَ وَجَعَلَ ٱلظُّلُمَٰتِ وَٱلنُّورَ ثُمَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ
Elhamdu li(A)llâhi-lleżî ḣaleka-ssemâvâti vel-arda vece’ale-zzulumâti ve-nnûr(a)(s) śümme-lleżîne keferû birabbihim ya’dilûn(e)
Hamt Allah'adır! O ki gökleri ve yeri yaratmış, karanlıklara ve nura vücut vermiştir. Sonra, gerçeği örtenler bunları Rablerine denk tutuyorlar. (En'am, 1)
En'am Suresi 150. Ayet
قُلْ هَلُمَّ شُهَدَآءَكُمُ ٱلَّذِينَ يَشْهَدُونَ أَنَّ ٱللَّهَ حَرَّمَ هَٰذَا فَإِن شَهِدُوا۟ فَلَا تَشْهَدْ مَعَهُمْ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَآءَ ٱلَّذِينَ كَذَّبُوا۟ بِـَٔايَٰتِنَا وَٱلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِٱلْءَاخِرَةِ وَهُم بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ
Kul helumme şuhedâekumu-lleżîne yeşhedûne enna(A)llâhe harrame hâżâ fe-in şehidû felâ teşhed me’ahum velâ tettebi’ ehvâe-lleżîne
keżżebû bi-âyâtinâ velleżîne lâ yu/minûne bil-âḣirati vehum birabbihim ya’dilûn(e)
Şunu da söyle: "Allah şunu haram etmiştir diye tanıklık edip duran şahitlerinizi getirin." Eğer tanıklık ederlerse sakın onlarla birlikte tanıklık etme! Ayetlerimizi yalanlayanlarla âhirete inanmayanların keyifleri ardınca gitme! Onlar, kendi Rablerine başkalarını denk tutuyorlar. (En'am, 150)
Neml Suresi 60. Ayet
أَمَّنْ خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضَ وَأَنزَلَ لَكُم مِّنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءً فَأَنۢبَتْنَا بِهِۦ حَدَآئِقَ ذَاتَ بَهْجَةٍ مَّا كَانَ لَكُمْ أَن تُنۢبِتُوا۟ شَجَرَهَآ أَءِلَٰهٌ مَّعَ ٱللَّهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ يَعْدِلُونَ
Emmen ḣaleka-ssemâvâti vel-arda ve enzele lekum mine-ssemâ-i mâen feenbetnâ bihi hadâ-ika żâte behcetin mâ kâne lekum en
tunbitû şecerahâ e-ilâhun me’a(A)llâh(i) bel hum kavmun ya’dilûn(e)
Yoksa gökleri ve yeri yaratan, gökten size bir su indiren mi hayırlı? Biz o suyla sizin için gözler-gönüller açan bahçeler bitirdik. Sizin, onların bir tek ağacını bitirmeniz mümkün değildi. Allah'ın yanında bir ilah mı var? Hayır! Ama onlar döneklik eden bir topluluktur. (En'am, 150)
Adalet kelimesine kök olan "adl", Kur'an terminolojisinde "zulmün karşıtı olarak her şeyi denge noktasında tutmak ve yerli yerine koymak" anlamındadır. Bunun içindir ki, Allah adalet üzere iş yapar. Hz. Muhammed de adalet üzere olmakla emrolunmuştur.
Nahl Suresi 90. Ayet
إِنَّ ٱللَّهَ يَأْمُرُ بِٱلْعَدْلِ وَٱلْإِحْسَٰنِ وَإِيتَآئِ ذِى ٱلْقُرْبَىٰ وَيَنْهَىٰ عَنِ ٱلْفَحْشَآءِ وَٱلْمُنكَرِ وَٱلْبَغْىِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ
İnna(A)llâhe ye/muru bil’adli vel-ihsâni ve-îtâ-i żî-lkurbâ veyenhâ ‘ani-lfahşâ-i velmunkeri velbaġy(i) ya’izukum le’allekum teżekkerûn(e)
Şu bir gerçek ki Allah; adaleti, iyi ve güzel davranmayı, akrabaya vermeyi emreder. Tüm pisliklerden/edepsizliklerden, kötülükten, azgınlık-doymazlık ve kıskançlıktan yasaklar. Düşünüp ibret alırsınız ümidiyle size öğüt veriyor. (Nahl, 90)
Şura Suresi 14-15. Ayetler
وَمَا تَفَرَّقُوٓا۟ إِلَّا مِنۢ بَعْدِ مَا جَآءَهُمُ ٱلْعِلْمُ بَغْيًۢا بَيْنَهُمْ وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِن رَّبِّكَ إِلَىٰٓ أَجَلٍ مُّسَمًّى لَّقُضِىَ بَيْنَهُمْ وَإِنَّ ٱلَّذِينَ أُورِثُوا۟ ٱلْكِتَٰبَ مِنۢ بَعْدِهِمْ لَفِى شَكٍّ مِّنْهُ مُرِيبٍ فَلِذَٰلِكَ فَٱدْعُ وَٱسْتَقِمْ كَمَآ أُمِرْتَ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَآءَهُمْ وَقُلْ ءَامَنتُ بِمَآ أَنزَلَ ٱللَّهُ مِن كِتَٰبٍ وَأُمِرْتُ لِأَعْدِلَ بَيْنَكُمُ ٱللَّهُ رَبُّنَا وَرَبُّكُمْ لَنَآ أَعْمَٰلُنَا وَلَكُمْ أَعْمَٰلُكُمْ لَا حُجَّةَ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمُ ٱللَّهُ يَجْمَعُ بَيْنَنَا وَإِلَيْهِ ٱلْمَصِيرُ
Vemâ teferrakû illâ min ba’di mâ câehumu-l’ilmu baġyen beynehum velevlâ kelimetun sebekat min rabbike ilâ ecelin musemmen
lekudiye beynehum ve-inne-lleżîne ûriśû-lkitâbe min ba’dihim lefî şekkin minhu murîb(in)
Feliżâlike fed’u vestakim kemâ umirt(e) velâ tettebi’ ehvâehum ve kul âmentu bimâ enzela(A)llâhu min kitâb(in) ve umirtu
li-a’dile beynekum(u) (A)llâhu rabbunâ ve rabbukum lenâ a’mâlunâ velekum a’mâlukum lâhuccete beynenâ vebeynekum(u) (A)llâhu
yecme’u beynenâ ve-ileyhi-lmasîr(u)
Kendilerine ilim geldikten sonra, sadece aralarındaki kıskançlık ve azgınlık yüzünden fırkalara bölündüler. Eğer belli bir süreye kadar erteleme sözü Rabbinden gelmiş olmasaydı, aralarında iş mutlaka bitirilirdi. Onların ardından Kitap'a mirasçı olanlar da onun hakkında, işkillendiren bir kuşku içindedirler. İşte bunun için sen çağrıda bulun/dua et ve emrolunduğun gibi dosdoğru yürü. Onların boş arzularına uyma ve şöyle de: "Allah'ın Kitap'tan indirdiğine inandım. Aranızda adaleti sağlamakla emrolundum. Allah'tır, bizim de Rabbimiz, sizin de Rabbiniz. Bizim amellerimiz bize, sizin amellerinizin size. Bizimle sizin aranızda delil yok. Allah bizi biraraya toplayacaktır/aramızı bulacaktır. Dönüş O'nadır." (Şura, 14-15)
Kur'an, müminlerinde her hal ve şartta adaleti korumalarını ister. Allah'a gidişin en değerli azığı adalettir. "İnsanların bize yakınlığı veya uzaklığı, dostluğu veya karşıtlığı, adaletin ugulanışını "savsaklatıcı, erteletici veya ortadan kaldırıcı" olmamalıdır. İnsan, bir konuda konuştuğunda, yakınları aleyhine de olsa adaleti öne çıkarıcı söz söylemelidir.
Mâide Suresi 8. Ayet
يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ كُونُوا۟ قَوَّٰمِينَ لِلَّهِ شُهَدَآءَ بِٱلْقِسْطِ وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَـَٔانُ قَوْمٍ عَلَىٰٓ أَلَّا تَعْدِلُوا۟ ٱعْدِلُوا۟ هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَىٰ وَٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ إِنَّ ٱللَّهَ خَبِيرٌۢ بِمَا تَعْمَلُونَ
Yâ eyyuhâ-lleżîne âmenû kûnû kavvâmîne li(A)llâhi şuhedâe bilkist(i) velâ yecrimennekum şeneânu kavmin ‘alâ ellâ ta’dilû i’dilû huve akrabu littakvâ vettekû(A)llâh(e) inna(A)llâhe ḣabîrun bimâ ta’melûn(e)
Ey iman edenler! Adalet ve dürüstlüğün tanıkları olarak Allah için kollayıp gözetleyenler olun! Bir topluluğun çirkinlik ve kötülüğü sizi adaletsiz davranmaya asla itmesin. Adaletli olun! Bu, takvaya/korunup sakınmaya daha uygundur. Allah'tan sakının. Allah, yapmakta olduklarınızdan haberdardır. (Mâide, 8)
En'am Suresi 125. Ayet
فَمَن يُرِدِ ٱللَّهُ أَن يَهْدِيَهُۥ يَشْرَحْ صَدْرَهُۥ لِلْإِسْلَٰمِ وَمَن يُرِدْ أَن يُضِلَّهُۥ يَجْعَلْ صَدْرَهُۥ ضَيِّقًا حَرَجًا كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِى ٱلسَّمَآءِ كَذَٰلِكَ يَجْعَلُ ٱللَّهُ ٱلرِّجْسَ عَلَى ٱلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ
Femen yuridi(A)llâhu en yehdiyehu yeşrah sadrahu lil-islâm(i) vemen yurid en yudillehu yec’al sadrahu dayyikan haracen
keennemâ yessa’’adu fî-ssemâ-/(i) keżâlike yec’alu(A)llâhu-rricse ‘alâ-lleżîne lâ yu/minûn(e)
Allah, iyiye ve güzele götürmek istediğinin göğsünü İslam'a açar. Saptırmak dilediğinin de göğsünü öylesine daraltıp tıkar ki, o, göğe yükseliyormuş gibi olur. Allah, iman etmeyenler üzerine pisliği işte böyle atıverir. (En'am, 125)
Kur'an, "adaletin hem sağlanmasında hem de ispatlanmasında kayıt ve yazıma çok önem vermekte ve bunu defalarca emretmektedir". Eski Türkçe'de noter anlamında kullanılan "kâtib-i âdil" deyimi, andığımız emirlerin geçtiği Bakara Suresi 282. ayetten alınmıştır.
Bakara Suresi 282. Ayet
يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓا۟ إِذَا تَدَايَنتُم بِدَيْنٍ إِلَىٰٓ أَجَلٍ مُّسَمًّى فَٱكْتُبُوهُ وَلْيَكْتُب بَّيْنَكُمْ كَاتِبٌۢ بِٱلْعَدْلِ وَلَا يَأْبَ كَاتِبٌ أَن يَكْتُبَ كَمَا عَلَّمَهُ ٱللَّهُ فَلْيَكْتُبْ وَلْيُمْلِلِ ٱلَّذِى عَلَيْهِ ٱلْحَقُّ وَلْيَتَّقِ ٱللَّهَ رَبَّهُۥ وَلَا يَبْخَسْ مِنْهُ شَيْـًٔا فَإِن كَانَ ٱلَّذِى عَلَيْهِ ٱلْحَقُّ سَفِيهًا أَوْ ضَعِيفًا أَوْ لَا يَسْتَطِيعُ أَن يُمِلَّ هُوَ فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُۥ بِٱلْعَدْلِ وَٱسْتَشْهِدُوا۟ شَهِيدَيْنِ مِن رِّجَالِكُمْ فَإِن لَّمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَٱمْرَأَتَانِ مِمَّن تَرْضَوْنَ مِنَ ٱلشُّهَدَآءِ أَن تَضِلَّ إِحْدَىٰهُمَا فَتُذَكِّرَ إِحْدَىٰهُمَا ٱلْأُخْرَىٰ وَلَا يَأْبَ ٱلشُّهَدَآءُ إِذَا مَا دُعُوا۟ وَلَا تَسْـَٔمُوٓا۟ أَن تَكْتُبُوهُ صَغِيرًا أَوْ كَبِيرًا إِلَىٰٓ أَجَلِهِۦ ذَٰلِكُمْ أَقْسَطُ عِندَ ٱللَّهِ وَأَقْوَمُ لِلشَّهَٰدَةِ وَأَدْنَىٰٓ أَلَّا تَرْتَابُوٓا۟ إِلَّآ أَن تَكُونَ تِجَٰرَةً حَاضِرَةً تُدِيرُونَهَا بَيْنَكُمْ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَلَّا تَكْتُبُوهَا وَأَشْهِدُوٓا۟ إِذَا تَبَايَعْتُمْ وَلَا يُضَآرَّ كَاتِبٌ وَلَا شَهِيدٌ وَإِن تَفْعَلُوا۟ فَإِنَّهُۥ فُسُوقٌۢ بِكُمْ وَٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ ٱللَّهُ وَٱللَّهُ بِكُلِّ شَىْءٍ عَلِيمٌ
Yâ eyyuhe-lleżîne âmenû iżâ tedâyentum bideynin ilâ ecelin musemmen fektubûh(u) velyektub beynekum kâtibun bil’adl(i) velâ ye/be kâtibun en yektube
kemâ ‘allemehu(A)llâh(u) felyektub velyumlili-lleżî ‘aleyhi-lhakku velyetteki(A)llâhe rabbehu velâ yebḣas minhu şey-â(en) fe-in kâne-lleżî ‘aleyhi-lhakku
sefîhen ev da’îfen ev lâ yestatî’u en yumille huve felyumlil veliyyuhu bil’adl(i) vesteşhidû şehîdeyni min ricâlikum(s) fe-in lem yekûnâ raculeyni
feraculun vemraetâni mimmen terdavne mine-şşuhedâ-i en tedille ihdâhumâ fetużekkira ihdâhume-l-uḣrâ velâ ye/be-şşuhedâu iżâ mâ du’û velâ tes-emû en
tektubûhu saġîran ev kebîran ilâ ecelih(i) żâlikum aksetu ‘inda(A)llâhi veakvemu lişşehâdeti ve ednâ ellâ tertâbû illâ en tekûne ticâraten hâdiraten
tudîrûnehâ beynekum feleyse ‘aleykum cunâhun ellâ tektubûhâ ve eşhidû iżâ tebâya’tum velâ yudârra kâtibun velâ şehîd(un) ve-in tef’alû fe-innehu
fusûkun bikum vettekû(A)llâh(e) veyu’allimukumu(A)llâh(u) va(A)llâhu bikulli şey-in ‘alîm(un)Ey iman sahipleri! Belirli bir süre için birbirinize borç verdiğinizde onu yazın. Aranızda bir yazıcı adaletle yazsın. Yazıcı, Allah'ın kendisine öğrettiği şekilde yazmaktan kaçınmasın, yazsın. Borç altına giren kişi de onu kayda geçirtsin ve Rabbinden korksun da borcundan hiçbir şey eksiltmesin. Borç altına giren, aklı ermez yahut zayıf-çaresiz biri ise yahut yazdırmaya gücü yetmiyorsa, velisi adaletle yazdırsın. Erkeklerinizden iki kişiyi de tanık tutun. Eğer iki erkek yoksa rızanızla kabul edeceğiniz tanıklardan bir erkek ve iki kadın gerekir. Bu kadınlardan biri şaşırırsa/unutursa ötekisi ona hatırlatsın diyedir. Tanıklar, çağırıldıklarında çekimser davranmasınlar. Küçük veya büyük, borcu, süresine kadar yazmaktan üşenmeyin. Böyle yapmanız Allah katında adalete daha yakın, tanıklık için daha sağlam, kuşkuya düşmemeniz için daha elverişlidir. Ancak aranızda döndürüp durduğunuz tamamen peşin bir ticaret sözkonusu ise onu yazmamanızda sizin için bir sakınca yoktur. Karşılıklı alış-veriş yaptığınızda da tanık bulundurun. Yazıcıya da tanığa da zarar verilmesin. Böyle bir şey yaparsanız bu, kendinize kötülük olur. Allah'tan korkun. Allah size öğretiyor. Allah, her şeyi en iyi biçimde bilendir. (Bakara, 282)
Adlin Kur'an ahlakında en önemli görünümü, "i'tidal" yani "dengeli olmak" ve orta yolu izlemektir.
"Kıst" ise adaletli davranmak, pay, miktar, ve rızık anlamındadır. Paylaşımın âdil yapılmasında araç olduğu için, klasik Arapça'da teraziye de kıst denmiştir. Kur'an da kıst sözcüğüyle, terazi ve ölçü anlamındaki sözcükleri birlikte kullanmaktadır. Yine Türkçe'de de kullanılan ölçüt anlamına gelen "kıstas" sözcüğü de "kıst" ile aynı köktendir. Kur'an, "kıstas" sözcüğünü kullanmakta ve onu "müstakîm" (dosdoğru, tam kıvamında) kelimesiyle nitelemektedir.
En'am Suresi 122. Ayet
أَوَمَن كَانَ مَيْتًا فَأَحْيَيْنَٰهُ وَجَعَلْنَا لَهُۥ نُورًا يَمْشِى بِهِۦ فِى ٱلنَّاسِ كَمَن مَّثَلُهُۥ فِى ٱلظُّلُمَٰتِ لَيْسَ بِخَارِجٍ مِّنْهَا كَذَٰلِكَ زُيِّنَ لِلْكَٰفِرِينَ مَا كَانُوا۟ يَعْمَلُونَ
Eve men kâne meyten feahyeynâhu vece’alnâ lehu nûran yemşî bihi fî-nnâsi kemen meśeluhu fî-zzulumâti leyse biḣâricin
minhâ keżâlike zuyyine lilkâfirîne mâ kânû ya’melûn(e)
Bir ölü iken kendisine hayat verdiğimiz, insanlar içinde yürümesi için kendisine bir ışık tuttuğumuz kişinin durumu, karanlıklar içinde kalmış, bir türlü ondan çıkamayan kişininki gibi olur mu? İşte böyle! Küfre sapanlara, yapmakta oldukları süslü-püslü gösterilmiştir. (En'am, 122)
Hûd Suresi 85. Ayet
وَيَٰقَوْمِ أَوْفُوا۟ ٱلْمِكْيَالَ وَٱلْمِيزَانَ بِٱلْقِسْطِ وَلَا تَبْخَسُوا۟ ٱلنَّاسَ أَشْيَآءَهُمْ وَلَا تَعْثَوْا۟ فِى ٱلْأَرْضِ مُفْسِدِينَ
Veyâ kavmi evfû-lmikyâle velmîzâne bilkist(i) velâ tebḣasû-nnâse eşyâehum velâ ta’śev fî-l-ardi mufsidîn(e)"Ey toplumum! Ölçüyü ve tartıyı tam bir dürüstlükle yapın. İnsanların eşyalarını tırtıklamayın. Yeryüzünde bozgunculuk yaparak dolaşmayın." (Hûd, 85)
Enbîya Suresi 47. Ayet
وَنَضَعُ ٱلْمَوَٰزِينَ ٱلْقِسْطَ لِيَوْمِ ٱلْقِيَٰمَةِ فَلَا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْـًٔا وَإِن كَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِّنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنَا بِهَا وَكَفَىٰ بِنَا حَٰسِبِينَ
Venada’u-lmevâzîne-lkista liyevmi-lkiyâmeti felâ tuzlemu nefsun şey-â(en) ve-in kâne miśkâle habbetin min ḣardelin eteynâ bihâ(k) vekefâ binâ hâsibîn(e)
Kıyamet günü için adalet terazilerini kuracağız/adaleti terazilere koyacağız. Hiç kimseye zere kadar zulüm edilmeyecek. Hardal tanesi kadar birşey olsa onu ortaya getiririz. Hesapçılar olarak biz yeteriz! (Enbîya, 47)
İsrâ Suresi 35. Ayet
وَأَوْفُوا۟ ٱلْكَيْلَ إِذَا كِلْتُمْ وَزِنُوا۟ بِٱلْقِسْطَاسِ ٱلْمُسْتَقِيمِ ذَٰلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا
Veevfû-lkeyle iżâ kiltum vezinû bilkistâsi-lmustekîm(i) żâlike ḣayrun veahsenu te/vîlâ(n)
Ölçtüğünüz zaman tam ve dürüst ölçün. Hilesiz teraziyle tartın. Bu, hem hayırlı hem de sonuç bakımından güzeldir. (İsrâ, 35)
Şuarâ Suresi 182. Ayet
وَزِنُوا۟ بِٱلْقِسْطَاسِ ٱلْمُسْتَقِيمِ
Vezinû bilkistâsi-lmustekîm(i)
"Doğru-düzgün terazi ile tartın." (Şuarâ, 182)
Kıst sözcüğünün bütün türevlerinde, adîl ve ölçülü paylaşım, temel niteliktir. Nitekim bu kökten türeyen ve Türkçe'de, meşhur olduğu şekliyle yanlış kullanılan "ıktısat" (iktisad değil) de adalet üzere bölüşmek anlamında kullanılır. (Kaamus, kıst mad.)
Ekonomik oluşum ve gelişimi ifade için seçilen "ıktısat" (Dal veya Tâ ile değil, Tı ile) kelimesi de göstermektedir ki, islam düşüncesindeki temel ruhun benimsediği ekonomi, "toplumda adil paylaşımı esas alan bir zihniyet zeminine oturmaktadır.
İşin çıplak lügat yönü böyle olmakla birlikte, Kur'an, kıstı, adlin temel zemini üzerinde yükselen bir "özellikli adalet alanını" ifade için kullanmaktadır. Kur'an'ın sıralamasında önce adl alanı yani genel alan, ikinci sırada ise kıst alanı yani özel alan gelir.
Hucurât Suresi 9. Ayet
وَإِن طَآئِفَتَانِ مِنَ ٱلْمُؤْمِنِينَ ٱقْتَتَلُوا۟ فَأَصْلِحُوا۟ بَيْنَهُمَا فَإِنۢ بَغَتْ إِحْدَىٰهُمَا عَلَى ٱلْأُخْرَىٰ فَقَٰتِلُوا۟ ٱلَّتِى تَبْغِى حَتَّىٰ تَفِىٓءَ إِلَىٰٓ أَمْرِ ٱللَّهِ فَإِن فَآءَتْ فَأَصْلِحُوا۟ بَيْنَهُمَا بِٱلْعَدْلِ وَأَقْسِطُوٓا۟ إِنَّ ٱللَّهَ يُحِبُّ ٱلْمُقْسِطِينَ
Ve-in tâ-ifetâni mine-lmu/minîne-ktetelû feaslihû beynehumâ fe-in beġat ihdâhumâ ‘alâ-l-uḣrâ fekâtilû-lletî tebġî hattâ tefî-e ilâ emri(A)llâh(i)
fe-in fâet feaslihû beynehumâ bil’adli ve aksitû inna(A)llâhe yuhibbu-lmuksitîn(e)
Müminlerden iki zümre çarpışırlarsa, onların aralarında hemen barışı kurun! Eğer onlardan biri öteki aleyhine sınır tanımazlık edip saldırırsa, azgınlık edenle, Allah'ın emrine dönünceye kadar savaşın. Eğer vazgeçerse, yine ikisi arasını adalet ve dürüstlükle sulh edin. Kuşkusuz, Allah adalette titiz davrananları sever. (Hucurât, 9)
Kur'an'ın kullanımına dayanarak diyebiliriz ki "adl", tüm insanlık hatta tüm varlık için işleyen "düzenleyici-ortak adalet" alanını, kıst ise belirli yükümlülükleri yerine getiren belirli konumdaki insanlar için işleyen bir "oranlayıcı" adalet alanını ifade etmektedir. İnsan hayatının devamı ve kıvamı için bu iki adalet alanının ikisi de zorunludur.
Hadîd Suresi 25. Ayet
لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِٱلْبَيِّنَٰتِ وَأَنزَلْنَا مَعَهُمُ ٱلْكِتَٰبَ وَٱلْمِيزَانَ لِيَقُومَ ٱلنَّاسُ بِٱلْقِسْطِ وَأَنزَلْنَا ٱلْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ وَمَنَٰفِعُ لِلنَّاسِ وَلِيَعْلَمَ ٱللَّهُ مَن يَنصُرُهُۥ وَرُسُلَهُۥ بِٱلْغَيْبِ إِنَّ ٱللَّهَ قَوِىٌّ عَزِيزٌ
Lekad erselnâ rusulenâ bilbeyyinâti ve enzelnâ me’ahumu-lkitâbe velmîzâne liyekûme-nnâsu bilkist(i) ve enzelnâ-lhadîde fîhi be/sun şedîdun ve
menâfi’u linnâsi ve liya’lema(A)llâhu men yensuruhu ve rusulehu bilġayb(i) inna(A)llâhe kaviyyun ‘azîz(un)
Yemin olsun, biz, resullerimizi açık-seçik delillerle gönderdik ve onlarla birlikte Kitap'ı ve ölçüyü de indirdik ki, insanlar adaleti ayakta tutsunlar/adaletle doğrulsunlar. Ve demiri de indirdik. Onda zorlu bir kuvvet ve insanlar için birçok yarar vardır. Allah bu sayede, kendisine ve resullerine, gayba inanarak kimin yardım edeceğini bilecektir. Allah Kavî'dir, Azîz'dir. (Hadîd, 25)
Birinci alan, "Herkes insan olarak sahip olması gerekenlere sahip olmalı", ikinci alan ise "Herkes ürettiklerine karşılık olacak olanlara sahip olmalı" şeklinde ifade edilebilir. Birinci alan, hilkatte, yani "yaradılışta kardeşliğin beliriş" alanıdır. Bu alandaki haklar, insanın haklarıdır. Falan veya filan nitelikleri taşıyan insanın değil.
İkinci alan ise konumda (statüde) eşitliğin hüküm sürdüğü alandır. Örneğin, tüm doktorlara, tüm avukatlara, tüm berberlere, tüm terzilere ilişkin haklar gibi...